Jakie choroby uprawniają do orzeczenia o niepełnosprawności?

Orzeczenie o niepełnosprawności wydawane jest w Polsce w oparciu o indywidualną ocenę wpływu choroby na codzienne funkcjonowanie osoby, a nie wyłącznie na podstawie samej diagnozy jednostki chorobowej. Od 2025 roku obowiązuje rozszerzony katalog obejmujący 208 chorób umożliwiających uzyskanie orzeczenia o niepełnosprawności na stałe, przy czym każdy przypadek rozpatrywany jest indywidualnie przez zespół ds. orzekania, a kryterium stanowi nie tylko istnienie choroby, lecz jej skutki dla codziennej aktywności i samodzielności[1][3][6].

Czym jest orzeczenie o niepełnosprawności?

Dokument ten, wydawany przez powiatowe lub miejskie zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności, określa stopień niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany, lekki) oraz wskazuje przyczyny oraz niezbędne formy wsparcia takie jak konieczność rehabilitacji czy opieki. Orzeczenie umożliwia korzystanie z systemu pomocy, świadczeń, ulg podatkowych oraz wsparcia społecznego i rehabilitacyjnego[3].

W orzeczeniu wyszczególniane są kategorie schorzeń na podstawie symboli przyczyn niepełnosprawności. Symbole te odpowiadają głównym kategoriom medycznym takim jak upośledzenie umysłowe, choroby psychiczne, zaburzenia ruchu, choroby narządów wzroku, słuchu i mowy, a także choroby układu oddechowego, pokarmowego czy neurologicznego, co pozwala na precyzyjne wskazanie źródła ograniczeń funkcjonalnych[3].

Nowy katalog 208 chorób uprawniających do orzeczenia

Od 2025 roku stosuje się oficjalny katalog 208 chorób powodujących trwałą, nieodwracalną niepełnosprawność, szczególnie w przypadku schorzeń rzadkich, wrodzonych i genetycznie uwarunkowanych. Nowy katalog obejmuje m.in. mukowiscydozę, choroby mitochondrialne, ciężkie zespoły genetyczne czy schorzenia układu kostno-mięśniowego[1][6].

Wprowadzenie katalogu ma na celu ułatwienie procesu orzekania o niepełnosprawności dla jednostek chorobowych, które w sposób oczywisty uniemożliwiają samodzielne funkcjonowanie lub skutkują znacznym ograniczeniem aktywności życiowej. Dla większości pozostałych chorób nie istnieje jednoznaczna lista – zamiast tego analizuje się, w jaki sposób konkretne schorzenie wpływa na wydolność fizyczną, umysłową i społeczną danej osoby[1][3][6].

Katalog przewiduje także, że w przypadku niektórych z wymienionych chorób, komisja orzekająca ma obowiązek określać konkretne wskazania wsparcia (np. konieczność stałej rehabilitacji lub opieki), co upraszcza uzyskanie potrzebnych świadczeń i przywilejów[6].

Kategorie schorzeń brane pod uwagę w procesie orzekania

Orzeczenia wydawane są w kilkunastu kategoriach odpowiadających rodzajom niepełnosprawności, a każda z nich oznaczona jest odrębnym symbolem przyczyny. Kategoriami tymi są m.in. upośledzenie umysłowe, choroby psychiczne, zaburzenia głosu, mowy i słuchu, choroby wzroku, upośledzenia narządu ruchu, schorzenia układu oddechowego, krążenia, układu pokarmowego, moczowo-płciowego czy choroby neurologiczne[3].

Choć katalog schorzeń jest rozbudowany, to nie istnieje zamknięta, automatyczna lista chorób zawsze gwarantujących uzyskanie orzeczenia – ostateczna decyzja zależy od oceny wpływu tych schorzeń na funkcjonowanie w codziennym życiu, poziomu samodzielności oraz możliwości udziału w życiu zawodowym i społecznym[3].

Proces uzyskania orzeczenia o niepełnosprawności

Aby rozpocząć postępowanie, niezbędne jest złożenie odpowiedniego wniosku wraz z kompletną dokumentacją medyczną potwierdzającą rozpoznane schorzenia. Następnie osoba ubiegająca się stawia się na badanie przeprowadzane przez lekarza orzecznika, a potem jej sprawa jest rozpatrywana przez komisję, która ocenia nie tylko samą diagnozę, ale przede wszystkim praktyczne skutki zdrowotne mające wpływ na codzienną aktywność[3].

Decyzja podejmowana jest indywidualnie, na podstawie kompletnej dokumentacji i szczegółowej analizy, a wydane orzeczenie wskazuje stopień niepełnosprawności, symbole przyczyn oraz ewentualne obligatoryjne zalecenia co do wsparcia i rehabilitacji. Od wydanej decyzji przysługuje odwołanie[3].

Różnice w przepisach dla dzieci i dorosłych

Dla osób poniżej 16. roku życia orzeczenie wydawane jest na czas określony – nie dłuższy niż do ukończenia 16 lat. Po tym okresie, jeżeli niepełnosprawność się utrzymuje, należy złożyć nowy wniosek o wydanie orzeczenia na zasadach obowiązujących dla dorosłych[6].

W przypadku chorób z katalogu 208 dla dzieci, orzeczenie może być przyznane do ukończenia 16 lat z obligatoryjnymi wskazaniami dotyczącymi wsparcia oraz opieki, co zapewnia ciągłość korzystania z systemu świadczeń i rehabilitacji[6].

Dane liczbowe i symbole przyczyn niepełnosprawności

Od 2025 roku oficjalny katalog uwzględnia 208 chorób kwalifikujących do orzeczenia na stałe. Jednak nie ujawniono oficjalnych statystyk dotyczących liczby osób z orzeczeniami według kategorii schorzeń – liczba ta zależy od liczby składanych wniosków oraz decyzji komisji w danym roku[6][7].

Do oznaczania głównych przyczyn niepełnosprawności używane są symbole, takie jak 01-U (upośledzenie umysłowe), 02-P (choroby psychiczne), 03-L (zaburzenia głosu, mowy i słuchu), 04-O (choroby narządu wzroku), 05-R (upośledzenia narządu ruchu) oraz kolejne odpowiadające m.in. chorobom neurologicznym, metabolicznym czy endokrynologicznym[3].

Aktualne trendy i zmiany w systemie orzekania

W ostatnich latach obserwuje się tendencję do poszerzania katalogu chorób uprawniających do orzeczenia, szczególnie w odniesieniu do rzadkich, genetycznych oraz nieuleczalnych jednostek chorobowych. System staje się też bardziej elastyczny i skupia się coraz mocniej na ocenie funkcjonalnej, a nie wyłącznie medycznej[1][6].

Obecnie trwają prace nad uproszczeniem procedur i większą przejrzystością w kryteriach przyznawania orzeczeń, jak również nad stałym aktualizowaniem katalogów jednostek chorobowych, by lepiej odpowiadać potrzebom osób wymagających wsparcia w codziennym życiu[1][6].

Podsumowanie

Orzeczenie o niepełnosprawności uzyskuje się na podstawie indywidualnej oceny skutków danej choroby dla codziennego funkcjonowania. Istnieje rozszerzony katalog 208 chorób, które kwalifikują do orzeczenia na stałe, ale przy wszystkich innych schorzeniach decyzja zależy od wpływu choroby na samodzielność i aktywność życiową, a kryteria orzekania systematycznie są modyfikowane wraz z rozwojem wiedzy medycznej i społecznej[1][3][6].

Źródła:

• [1] https://www.infor.pl/twoje-pieniadze/swiadczenia/7053355,208-chorob-dajacych-bezterminowe-orzeczenie-o-niepelnosprawnosci-2025.html
• [3] https://braintechlab.pl/blog/orzeczenie-o-niepelnosprawnosci-lista-chorob-2025-i-zasady-przyznawania/
• [6] https://www.infor.pl/twoje-pieniadze/swiadczenia/6897135,nowe-wytyczne-208-chorob-kwalifikuje-do-orzeczenia-o-niepelnosprawnosci-na-stale-oraz-obligatoryjnego-przyznania-pkt-7-i-8-lub-odpowiednio-wylacznie-pkt-8.html
• [7] https://ipon.org.pl/aktualnosci/lista-chorob-uprawniajacych-do-orzeczenia-o-niepelnosprawnosci-w-2025-roku-ulgi-przywileje-i-dodatkowe-swiadczenia