Depresja nie jest wywoływana przez jeden konkretny czynnik. Wynika z wieloczynnikowej interakcji genetyki, biologii, psychiki oraz środowiska. Wystąpienie pierwszego epizodu depresyjnego najczęściej poprzedza silny stres lub traumatyczne doświadczenie, natomiast predyspozycje dziedziczne i współwystępujące zaburzenia biologiczne czy społeczne zwiększają podatność na chorobę [2][4].
Model biopsychospołeczny depresji
Obecnie uznaje się, że depresja rozwija się w ramach modelu biopsychospołecznego. Oznacza to uwzględnienie czynników:
- Biologicznych – obejmujących mechanizmy genetyczne, zaburzenia funkcjonowania neuroprzekaźników (serotonina, dopamina, noradrenalina), nieprawidłowości hormonalne oraz obecność chorób somatycznych takich jak niedoczynność tarczycy czy Parkinson [1][2][4][7].
- Psychologicznych – czyli indywidualnych cech osobowości, stylów radzenia sobie z trudnościami, doświadczeń życiowych, niskiej samooceny oraz braku odporności na stres i zdolności adaptacyjnych [1][2][3].
- Społeczno-kulturowych – dotyczących wsparcia społecznego, relacji, poziomu stresu zawodowego, izolacji i nieuwzględniania potrzeb emocjonalnych przez otoczenie [1][3][7].
Każdy z tych aspektów może samodzielnie lub w połączeniu zwiększać ryzyko rozwoju depresji [2][4]. Coraz szersze badania potwierdzają także znaczenie przewlekłego stresu, wypalenia zawodowego oraz zmian społecznych cywilizacyjnych jako znaczących czynników ryzyka [1][7].
Podstawowe przyczyny depresji
Wyróżnia się przyczyny endogenne (biologiczne), somatyczne oraz przyczyny egzogenne (zewnętrzne). Endogenne obejmują wrodzone zaburzenia afektywne i predyspozycje genetyczne, tzn. osoby z rodzin obciążonych depresją mają wyższe ryzyko zachorowania. Somatyczne powiązane są z chorobami organicznymi i zaburzeniami hormonalnymi: ponad 50% osób z niedoczynnością tarczycy doświadcza objawów depresyjnych, w przypadku nadczynności tarczycy dotyka to 20–30% pacjentów [2][3]. Przyczyny egzogenne to wszelkiego rodzaju stresujące wydarzenia życiowe, w tym utrata pracy, rozpad związku czy doświadczona trauma [6].
W praktyce za rozwój depresji odpowiada współdziałanie tych przyczyn: stresowe zdarzenie często działa jako „wyzwalacz” u osoby już podatnej biologicznie lub psychologicznie [2][4].
Mechanizmy biologiczne
Na poziomie biologicznym kluczową rolę pełnią zaburzenia neurotransmisji – zwłaszcza niedobór serotoniny, noradrenaliny i dopaminy. Jest to podstawa hipotezy monoaminowej dotyczącej depresji [1][2][7]. Do tego dochodzi nadmierna aktywacja przekaźnictwa cholinergicznego oraz zmiany w strukturach mózgu, m.in. w obszarze hipokampa i kory przedczołowej [2][4][7].
Predyspozycje genetyczne nie przekładają się na deterministyczność: wykazano udział kilkudziesięciu genów, z których każdy w niewielkim stopniu zwiększa podatność. Najważniejsze jest tu współdziałanie wadliwych genów ze środowiskiem – np. dzieciństwo pod znakiem przemocy lub zaniedbania istotnie podnosi szansę na zachorowanie u osób z predyspozycjami [4][7].
Kolejnym elementem są zaburzenia hormonalne. U kobiet szczególnie zauważalna jest depresja poporodowa (10–15%) oraz okołomenopauzalna (nawet 30%) [2]. Przewlekłe choroby somatyczne takie jak cukrzyca czy choroba Parkinsona znacząco podnoszą ryzyko obniżenia nastroju, zwłaszcza u osób z już istniejącym obciążeniem psychicznym [1][2][3].
Znaczenie czynników psychologicznych
Do najważniejszych psychologicznych czynników ryzyka należą:
- niska samoocena
- cechy osobowości takie jak perfekcjonizm, introwersja
- podwyższony poziom neurotyczności (tendencja do przeżywania negatywnych emocji)
- niewystarczająca odporność na stres
- traumatyczne doświadczenia życiowe
Reakcja na traumę jest w dużej mierze uzależniona od powyższych cech – osoby neurotyczne lub perfekcjonistyczne są szczególnie podatne na przewlekły stres i długofalowe skutki negatywnych przeżyć [2][3][5]. Doświadczenia z wczesnego dzieciństwa, takie jak przemoc fizyczna, psychiczna czy seksualna, trwale zaburzają równowagę emocjonalną, a ich efekt może ujawnić się w postaci depresji dopiero po kilku lub kilkunastu latach [2][5].
Wpływ czynników społecznych i środowiskowych
Czynniki społeczne odgrywają coraz większą rolę w kontekście depresji. Szczególnie ważna jest obecność przewlekłego stresu zawodowego, utrata pracy, brak wsparcia bliskich czy izolacja społeczna. Niewystarczające sieci wsparcia lub życie w ciągłym napięciu psychicznym sprzyjają pojawieniu się objawów depresyjnych. Zjawiska cywilizacyjne takie jak wypalenie zawodowe, przeciążenie obowiązkami czy szybkie tempo życia stają się obecnie jednym z głównych czynników ryzyka [1][7].
Stresogenne wydarzenia życiowe, na przykład strata osoby bliskiej czy rozwód, mogą inicjować pierwsze objawy zaburzenia nawet u osób bez wcześniejszego obciążenia rodzinnego. Często depresja rozwija się na podłożu wcześniejszych, nieprzepracowanych traum lub nieskutecznej adaptacji do nowych warunków życiowych [2][5].
Współczesne badania i trendy
Aktualne badania naukowe coraz lepiej wyjaśniają, że depresja to zaburzenie o charakterze wielowymiarowym. Rosnąca liczba analiz neuroobrazowych i genetycznych potwierdza istnienie zmian w strukturach mózgowych i zaburzeń w funkcjonowaniu układów neuroprzekaźników oraz potwierdza znaczenie interakcji kilkudziesięciu genów z czynnikami środowiskowymi [1][7]. Trendy epidemiologiczne wskazują także na stały wzrost znaczenia wpływu czynników cywilizacyjnych: przewlekły stres, szybkie tempo życia i wypalenie zawodowe często inicjują lub podtrzymują objawy depresji [1][7]. Leczenie opiera się obecnie na zintegrowanych strategiach łączących oddziaływania farmakologiczne, psychoterapeutyczne i wsparcie społeczne, a skuteczność terapii zależy od uwzględnienia wszystkich tych wymiarów [1][2][4].
Podsumowanie
Depresja nie ma jednej przyczyny. To zaburzenie powstające na skrzyżowaniu czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych, wymagające kompleksowego podejścia. Najistotniejszymi elementami są predyspozycje genetyczne, zaburzenia neurotransmisji i hormonalne, negatywne doświadczenia życiowe oraz przewlekły stres i brak wsparcia ze strony otoczenia [1][2][3][4][5][7].
Źródła:
- [1] https://www.luxmed.pl/dla-pacjenta/artykuly-i-poradniki/depresja-przyczyny-najczestsze-objawy-sposoby-leczenia
- [2] https://www.medicover.pl/zdrowie/psychiczne/depresja/przyczyny/
- [3] https://urbannclinic.pl/depresja-przyczyny/
- [4] https://www.centrumdobrejterapii.pl/materialy/depresja-diagnoza-leczenie-rokowania/
- [5] http://pacjent.gov.pl/jak-zyc-z-choroba/kiedy-smutek-jest-choroba
- [6] https://depresja.org/rozpoznanie-przyczyny/
- [7] https://www.damian.pl/zdrowie-psychiczne/depresja/
PsychoBlog.com.pl – portal, gdzie myśli spotykają się z sercem, a teoria z codzienną praktyką. Tworzymy przestrzeń dla wszystkich, którzy wierzą, że każda emocja ma swoją historię, a każda myśl zasługuje na zrozumienie.