Badanie kortyzolu – na czym polega i kiedy warto je wykonać?

Badanie kortyzolu polega na laboratoryjnym oznaczeniu stężenia tego hormonu w surowicy krwi, ślinie lub dobowej zbiórce moczu, co umożliwia rozpoznanie zaburzeń pracy nadnerczy oraz ocenę odpowiedzi organizmu na stres i regulację metabolizmu[1][2][4][8]. Wynik zależy od godziny pobrania próbki oraz stanu klinicznego pacjenta, dlatego najczęściej wykonuje się je rano, kiedy poziom kortyzolu jest najwyższy[1][6]. Poniżej przedstawiono kluczowe zagadnienia dotyczące celu, przebiegu oraz interpretacji badania kortyzolu.

Rola kortyzolu w organizmie

Kortyzol to glikokortykosteroid produkowany przez korę nadnerczy, mający zasadnicze znaczenie dla homeostazy organizmu. Uczestniczy w odpowiedzi na stres, wpływa na metabolizm białek, węglowodanów i tłuszczów, reguluje poziom glukozy oraz działanie układu odpornościowego[3][8]. Hormon ten wydzielany jest pod wpływem działania osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), przy czym najaktywniejszy jego poziom występuje rano, a najniższy wieczorem i w nocy[1][8].

Na czym polega badanie kortyzolu?

Badanie kortyzolu wykonywane jest zwykle poprzez pobranie surowicy krwi rano (6:00–9:00), z zachowaniem rytmu dobowego jego wydzielania[1][6]. Alternatywnie, można oznaczać wolny kortyzol w dobowej zbiórce moczu, co umożliwia ocenę biologicznie aktywnej puli hormonu, lub kortyzol w ślinie, szczególnie przy diagnostyce ambulatoryjnej lub profilowaniu dobowym bez wpływu stresu związanego z pobraniem krwi[4][2][8]. Wybór materiału zależy od wskazań oraz charakteru podejrzenia choroby.

Pobranie krwi najczęściej odbywa się z żyły łokciowej, a próbka musi być odpowiednio transportowana do laboratorium celem analizy immunochemicznej[7][1]. Z kolei próbka śliny pobierana jest przy użyciu zestawu z wacikiem, co trwa około 60 sekund i zapewnia wygodę przy wielokrotnych pomiarach[4]. Do dobowej zbiórki moczu potrzebny jest pojemnik o objętości 2–3 litrów, z próbką zbieraną przez 24 godziny[4].

Kiedy warto wykonać badanie kortyzolu?

Badanie kortyzolu zlecane jest w przypadku podejrzenia pierwotnych zaburzeń pracy nadnerczy: nadmiaru (zespół Cushinga) oraz niedoboru (choroba Addisona)[1][2][4][8]. Stanowi również istotny element diagnostyki zaburzeń związanych ze stresem, niewydolnością przysadki, zaburzeniami metabolicznymi oraz w sytuacjach klinicznych wpływających na gospodarkę glikemii[1][2][8]. Zastosowanie testów dynamicznych, takich jak test hamowania deksametazonem czy test stymulacji ACTH, pozwala różnicować przyczyny nieprawidłowych wyników oraz ocenić wydolność osi HPA[2][8].

Jak przygotować się do badania kortyzolu?

Do badania kortyzolu w surowicy krwi należy zgłosić się na czczo, po minimum 8–12 godzinach od ostatniego posiłku, najlepiej rano[2][6][5]. Przed badaniem należy unikać sytuacji stresowych oraz skonsultować z lekarzem możliwość odstawienia leków, zwłaszcza glikokortykosteroidów, które mogą wpływać na wynik badania[2][6]. Przy zbiórce moczu kluczowe jest ścisłe przestrzeganie zasad gromadzenia próbki, natomiast przy badaniu śliny istotne jest przestrzeganie zaleceń dotyczących czasu i warunków pobrania[4].

Interpretacja wyników badania kortyzolu

Wyniki badania należy odnosić do zakresów referencyjnych podawanych przez laboratorium oraz uwzględniać godzinę pobrania, stosowane leki i stan kliniczny pacjenta[5][1]. Kortyzol w surowicy krwi występuje głównie w formie związanej z białkami, przede wszystkim transkortyną (~90%), natomiast frakcja wolna, oceniana w moczu, odzwierciedla biologicznie aktywny hormon[4]. Nieprawidłowy wynik pojedynczego oznaczenia zwykle wymaga potwierdzenia testami dynamicznymi[2][8]. Interpretacja powinna obejmować nie tylko wynik liczbowy, ale także powiązanie z objawami i ewentualnymi innymi nieprawidłowościami w badaniach[6][5].

Znaczenie i ograniczenia badania kortyzolu

Precyzyjne oznaczenie poziomu kortyzolu pozwala na rozpoznanie istotnych zaburzeń układu endokrynnego, ocenę mechanizmów stresu, a także dostarcza wskazówek w terapii zaburzeń metabolicznych[8][3]. Wyniki uzależnione są od pory dnia, stresu towarzyszącego pobraniu, stosowanych leków, obecności współchorób (np. guzów nadnerczy lub przysadki) oraz techniki laboratoryjnej stosowanej do oznaczenia[6][5][8]. Rosnącą rolę odgrywają oznaczenia w ślinie oraz wielokrotne pomiary dobowego profilu, które zwiększają wiarygodność diagnostyczną i ograniczają wpływ czynników zewnętrznych[4][10]. Standaryzacja procedur transportu i przechowywania próbek dodatkowo poprawia powtarzalność uzyskiwanych rezultatów[1][4].

Podsumowanie

Badanie kortyzolu jest niezbędnym narzędziem w diagnostyce zaburzeń hormonalnych, ocenie funkcji nadnerczy i odpowiedzi organizmu na stres. Odpowiedni dobór czasu pobrania próbki, materiału diagnostycznego oraz prawidłowa interpretacja wyniku uwzględniająca stan kliniczny pacjenta i stosowane leki są kluczowe dla wiarygodności badania[1][2][4][8]. W sytuacji nieprawidłowych wartości zaleca się pogłębienie diagnostyki o testy dynamiczne oraz konsultację specjalistyczną.

Źródła:

1. https://www.synevo.pl/badanie/kortyzol/
2. https://www.doz.pl/czytelnia/a12934-Kortyzol__norma_badanie_objawy_podwyzszonego_i_obnizonego_kortyzolu
3. https://www.medistore.com.pl/p/kortyzol-badanie
4. https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/jak-zbadac-poziom-kortyzolu-badanie-kortyzolu-z-krwi-sliny-i-moczu-roznice/
5. https://diag.pl/sklep/badania/kortyzol/
6. https://www.medicover.pl/badania/kortyzol/
7. https://diag.pl/pacjent/qa/jak-wyglada-badanie-stezenia-kortyzolu/
8. https://labtestsonline.pl/test/kortyzol/
9. https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/99731,kortyzol-co-to-badanie-norma-przyczyny-podwyzszonego-i-obnizonego-stezenia
10. https://diagnostykalaboratoryjna.eu/seo/article/137553/pl